علم، دانش و سواد مهم‌ترین عامل کاهش بیماری‌ها در گفت‌وگو با معاون توسعه امور آموزشی و فرهنگی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی

علم، دانش و سواد مهم‌ترین عامل کاهش بیماری‌ها در گفت‌وگو با معاون توسعه امور آموزشی و فرهنگی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی

«قدر عافیت یکی داند که به مصیبت گرفتار آید.» این تنها یک ضرب‌المثل یا تکیه‌کلام مصطاح در زبان فارسی نیست. مطالعات مختلفی بر این موضوع دلالت داشته است که هنگامی انسان‌ها بیمار می‌شوند، قدرت تصمیم‌گیری صحیح را از دست می‌دهند، بیماری همه ابعاد و ارکان بدن را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد و بر کارکرد اجتماعی همه ما تاثیر می‌گذارد. معاون توسعه امور آموزشی و فرهنگی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در مصاحبه زیر به بررسی و تاثیر مولفه‌های اجتماعی سلامت پرداخته‌ است. محمدرضا واعظ‌مهدوی، اعتقاد دارد: «همه مولفه‌های اجتماعی موثر هستند اما به نظر می‌آید که مهم‌ترین عاملی که در ارتقای سلامت موثر است، علم، دانش و سواد اشخاص است.» او این‌ها را تنها عوامل اجتماعی موثر در شکل‌گیری بیماری نمی‌داند و مثال‌های دیگری هم درباره تاثیر مولفه‌های دیگری مانند «نابرابری‌های اجتماعی، بی‌عدالتی‌ها، شرایط مسکن، شرایط تغذیه، درست زندگی، فعالیت‌های بدنی و استرس‌های اجتماعی» می‌آورد. او یا به همکاری‌های بین‌بخشی دستگاه‌های مختلف تاکید می‌کند که «بسیاری از این فاکتورها در بیرون وزارت بهداشت و سازمان سلامت شکل می‌گیرند». آن هم در حالی که عمدتا انگشت اتهام سلامت اعضای جامعه به سمت این وزارت‌‌خانه اشاره می‌شود. در ادامه گفت‌وگو با معاون توسعه امور آموزشی و فرهنگی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور را در رابطه با مولفه‌های اجتماعی سلامت و همکاری‌های بین‌بخشی با مجله کریمان را می‌خوانید.
آیا حفظ سلامت و ارتقای آن به کارکردهای بیمارستانی، درمانی و دارویی بستگی دارد؟ به عبارت دیگر چه نوع فعالیت‌ها و اقداماتی بیش‌ترین نقش را در حفظ و ارتقای سلامت دارد؟ آیا اقداماتی یک جراح عالی‌قدر سلامت بیش‌تری تولید می‌کند یا اقدامات یک مددکار اجتماعی که تلاش بر ارتقای سطح زندگی انسان‌ها دارد، سلامتی بیش‌تر ایجاد می‌کند؟
با توجه به این‌که مطالعه‌های متعددی به‌خصوص از سال‌ ۲۰۰۰ و در طول ۲۰ سال اخیر صورت گرفته، دولت‌ها سعی کردند که مشخص کنند که کدام‌یک از ابعاد برنامه‌ریزی‌ها بیش‌تر در ارتقا و حفظ سلامت موثر هستند. این مطالعات نشان دادند که مجموعه فعالیت‌های بخش سلامت اعم از فعالیت‌های دارویی و درمانی حداکثر ۲۵ درصد در تولید سلامت و ارتقای آن موثر هستند. در گذشته یکی از علت‌های بزرگ مرگ‌ومیر بیماری سل بوده است. مرگ‌ومیر ناشی از بیماری سل امروزه مهار شده است. مطالعات انجام‌شده در این خصوص، زمان شروع این مرگ‌ومیر و آسیب بیماری سل را تحلیل کرده و متوجه شده است که بیش از ۱۵۰ سال قبل از کشف واکسن سل، مرگ‌ومیر این بیماری کاهش پیدا کرده است. یعنی واکسن سل و درمان بیماری سل عامل اصلی کاهش مرگ‌ومیر آن در جهان نبوده است.
  • چگونه و چرا ۱۵۰ سال قبل از کشف واکسن سل، مرگ‌ومیر آن کاهش پیدا کرده است؟
مطالعاتی که محققین انجام داده‌اند نشان داده که مهم‌تر از دارو و درمان بیماری، ارتقای کیفیت زندگی و سبک درآمد عمومی و سبک بهداشت خانوارها و جوامع عامل کاهش مرگ‌ومیر بوده است. یعنی شاخص‌ها ارتقای کیفیت زندگی مردم بسیار بیش‌تر از درمان بیماری‌ها در درمان و بهبود ناشی از بیماری سل نقش داشته‌اند. به عبارت دیگر متغیرهای اجتماعی نظیر شرایط مسکن، شرایط تغذیه، ورزش، باسواد شدن افراد، مراقبت اشخاص از سلامت خود و اطرافیان خودش، بهداشت محیط و بهبود شرایط زندگی شهری و جمع‌آوری درست فاضلاب و تهویه آن، بهداشتی شدن آن، بهبود درآمدها و کاهش استرس‌های اجتماعی عواملی بوده است که در بهبود شرایط زندگی افراد و به طبع آن کاهش ابتلا به بیماری‌ها موثر بوده‌اند.
  • از چه زمانی توجه به متغیرها و مولفه‌های اجتماعی سلامت در ایران مورد توجه قرار گرفت؟
درحقیقت توجه به این فاکتور در سازمان بهداشت جهانی، با تشکیل کمیسیونی تحت عنوان ماکرو اکونومیک و هلث یا اقتصاد کلان سلامت شروع شد. این کمیسیون در سال ۲۰۰۰ کارش را شروع کرد. گزارش سال ۲۰۰۰ سازمان جهانی بهداشت به نقش نظام‌های سلامت در بهبود شرایط اجتماعی و سلامت پرداخت. حدود سال ۲۰۰۷ یک کمیسیونی در سازمان بهداشت جهانی با عنوان کمیسیون متغیرهای اجتماعی سلامت تشکیل شد که صاحب‌نظران بین‌المللی سلامت در آن گرد آمدند که آقای دکتر مرندی از اعضای این  کمیسیون هستند و تلاش کردند که اثر این متغیرهای اجتماعی را در وضعیت سلامت مورد ارزیابی قرار داده و توجه دولت‌ها را به این موضوع جلب کنند.
  • با توجه به این‌که مولفه‌های اجتماعی سلامت تعدد زیادی دارند، از نظر شما کدام یک از آن‌ها می‌تواند سلامت مردم ایران را بیش‌تر تحت‌الشعاع قرار دهد؟
طبیعتا همه مولفه‌های اجتماعی موثر هستند اما به نظر می‌آید که مهم‌ترین عاملی که در ارتقای سلامت موثر است، علم، دانش و سواد اشخاص است. مطالعات نشان داده که همین فاکتور در مادران برای تربیت فرزندان خیلی موثر است. آگاهی و دانش سلامت اشخاص فاکتور بسیار مهمی است ولی در عین حال کاهش نابرابری‌های اجتماعی، رفع بی‌عدالتی‌ها، بهبود شرایط مسکن، بهبود شرایط تغذیه، شیوه درست زندگی، ارتقای فعالیت‌های بدنی و کاهش استرس‌های اجتماعی هم فاکتورهای مهمی هستند که برای ارتقای سلامت موثر هستند و بسیاری از این فاکتورها در بیرون وزارت بهداشت و سازمان سلامت شکل می‌گیرند.
  • زمانی که بحث سلامت می‌شود همه وزارت بهداشت را مسوول می‌دانند. به نظر شما همکاری‌های بین‌بخشی چه‌قدر مهم است تا این مولفه‌ها در جامعه بیش‌تر شوند و چه نهادهایی می‌تواند با وزارت بهداشت فعالیت کنند؟
به‌طورکلی همه بخش‌های دولت‌ تحت‌الشعاع همکاری‌های بین‌بخشی قرار دارند. یعنی برای این‌که کشاورزی خوب کار کند، تنها وزارت کشاورزی دخیل نیست. بلکه باید گمرک‌ها، نهادهای مربوط به برق، آب، جاده، سواد و بخش‌های مختلفی دست به دست هم دهند تا کشاورز کار کند. برای این‌که وزارت نیرو کار کند، واحدها و بخش‌های متعددی باید کنار هم فعالیت کنند. برای این‌که آموزش و پرورش کار کند، واحدهای مختلفی باید حضور داشته باشند. در حوزه سلامت نیز چنین وضعیتی وجود دارد. کارکرد واحدهای مختلف باید در کنار هم قرار بگیرد و همکاری‌های بین‌بخشی اتفاق بیفتد تا سلامت ارتقا پیدا کند. با این حال مسوول همه این واحدها و هماهنگی بین آن‌ها وزارت بهداشت است. به عبارت دیگر وزارت بهداشت به‌عنوان بخش سلامت برای جلب همکاری سایر بخش‌ها و ایجاد نگرش بین‌بخشی تلاش کند و همت خود را متوجه این کند که دانش سلامت در میان مردم افزایش پیدا کند، و همکاری‌های بین‌بخشی تحقق پیدا کند و عزم بین‌دستگاهی برای تامین سلامت و ارتقای آن سازمان پیدا کند. دستور کار بودجه‌ها از پرداختن ساخت و تجهیز بیمارستان‌های تخصصی به ارتقا آگاهی و بهداشت تغییر کند و فعالیت‌های بهداشتی اولویت پیدا کند. متاسفانه ما شاهد این هستیم که اغلب دست‌اندرکاران حوزه سلامت بیش‌تر به اعمال جراحی، کارهای درمانی و لوکس علاقه دارند و بودجه‌ها برای تامین تجهیزات و بیمارستان‌های تخصصی صرف می‌شود و کم‌ترین توجه را به بهداشت دارند که همین مساله همکاری‌های بین‌بخشی را نیز با مشکل مواجه می‌کند. در این خصوص باید بخش سلامت به اهمیت متغیرهای اجتماعی سلامت پی ببرد و فعالیت‌های بین‌بخشی که امر مهم و استراتژیک در حوزه بهداشت و درمان است، در این زمینه تحقق شود.