انسان آسیب‌زا- انسان آسیب‌پذیر (Pathogen Human-Vulnerable Human ): مدلی اخلاق‌محور برای تعریف انسان سالم و تبیین پاتوژنز بیماری‌های روانی و جسمی در سطح روابط بین‌فردی در جامعه

انسان آسیب‌زا- انسان آسیب‌پذیر (Pathogen Human-Vulnerable Human ): مدلی اخلاق‌محور برای تعریف انسان سالم و تبیین پاتوژنز بیماری‌های روانی و جسمی در سطح روابط بین‌فردی در جامعه

دکتر محمد‌زکریا پزشکی، دانشیار پزشکی اجتماعی دانشکده پزشکی تبریز و مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی موثر بر سلامت دانشگاه علوم پزشکی تبریز

سازمان ملل متحد بر حق سلامتی انسان به عنوان یکی از ابعاد اصلی حقوق بشر تاکید کرده و حکومت‌ها را به تامین این حق فراخوانده است. متاسفانه در اسناد سازمان جهانی بهداشت، به ویژه در رویکرد پوشش همگانی سلامت، به رعایت حق سلامت و حقوق مرتبط با تعیین‌گرهای اجتماعی سلامت در روابط بین‌فردی انسان‌ها توجه اندکی شده است. تاکید عمده در این اسناد بر نقش دولت‌ها در تامین خدمات بهداشتی درمانی و اعمال مداخلات قانونی برای جلوگیری از به خطر افتادن سلامت شهروندان می‌باشد. پیشگامان رویکرد «عوامل اجتماعی موثر بر سلامت»، مانند Michael Marmot ، Richard Wilkinson ،Kate Pickett و Dennis Raphael نیز برای بهتر شدن وضعیت تعیین‌گرهای اجتماعی سلامت بر نقش حکومت‌ها تاکید می‌کنند. از طرف دیگر در حیطه مشارکت شهروندان در امر سلامت، «نقض حق سلامتی در روابط بین‌فردی» ندرتا مورد توجه قرار می‌گیرد و تاکید عمده بر نقش مثبت شهروندان در حفظ و ارتقای سطح سلامت جامعه، با نظارت وزارت بهداشت کشورها می‌باشد. این سخنرانی بر آن است که حق سلامتی انسان را بر اساس مدلی اخلاق‌محور با عنوان «انسان آسیب‌زا- انسان آسیب‌پذیر» (Pathogen Human-Vulnerable Human)، در روابط بین‌فردی انسان‌ها تبیین نماید. بر اساس این مدل، انسان آسیب‌زا، حق سلامتی روانی و یا حق سلامتی جسمی انسان آسیب‌پذیر را از طریق مکانیسم‌های اجتماعی مختلف نقض می‌کند، سلامتی وی را به خطرمی‌اندازد و حتی ممکن است او را مبتلا به بیماری روانی و یا جسمی نماید. این مدل پاتوژنز بیماری‌ها را نه در سطح سلولی و مولکولی، بلکه در سطح روابط بین‌فردی در جامعه تبیین می‌کند. در این مدل، در فرآیند پاتوژنز بیماری‌های مختلف روانی و جسمی، انسان‌ها گاها آسیب‌زا، گاها آسیب‌پذیر و گاها هم آسیب‌زا و هم آسیب‌پذیر می‌باشند. بر اساس این مدل، انسان سالم انسانی است که نه آسیب‌زاست و نه آسیب‌پذیر. اما تاکید عمده بر عدم آسیب‌زایی می‌باشد، به‌گونه‌ای که انسان سالم انسانی است که اخلاقا متعهد می‌باشد در روان و جسم انسان‌های آسیب‌پذیر، بیماری ایجاد نکند و لو این‌که پایبندی به این تعهد، سلامتی خود وی را به خطر اندازد.

در این سخنرانی با استفاده از مدل انسان آسیب‌زا- انسان آسیب‌پذیر، پاتوژنز بیماری‌های روانی با رویکرد «عدم تعادل قدرت» (Power Imbalance) در روابط بین‌فردی توصیف شده و با رویکرد «عدم تعادل شیمیایی» (Chemical Imbalance) در روانپزشکیزیست شناختی (Biological Psychiatry)، مقایسه خواهد شد. مکانیسم‌های اجتماعی ایجاد بیماری‌های ایدز، سرطان، سکته قلبی، سکته مغزی و دیابت، بر اساس این مدل و با تاکید بر استرس‌های حاد و مزمن اجتماعی و سایر تعیین‌گرهای اجتماعی سلامت توضیح داده خواهد شد. تغییر رفتار انسان‌های آسیب‌زا و آسیب‌پذیر از طریق توانمندسازی آنها جهت شناسایی و احترام به ابعاد مختلف حق سلامتی روانی، حق سلامتی جسمی و حقوق مرتبط با تعیین‌گرهای اجتماعی سلامت مورد بحث قرار خواهد گرفت.

در پایان، اهمیت مدل «انسان آسیب‌زا-انسان آسیب‌پذیر»، در سیاستگذاری برای دو حیطه زیر توضیح داده خواهد شد: سیاستگذاری برای ارتقای انسان آسیب‌زا و انسان آسیب‌پذیر به سطح «انسان سالم»، سیاستگذاری برای درمان بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن روانی و جسمی.

 

* این مقاله در دومین کنگره بین المللی مطالعات اجتماعی در سلامت که در ۱۲ و ۱۳ دی ماه ۱۳۹۷ توسط مرکز تحقیقات سیاستگذاری سلامت دانشگاه علوم پزشکی شیراز در فرهنگستان علوم پزشکی کشور برگزار شد، ارائه شده است.